Welke werfsignalisatie moet aanwezig zijn op mijn werf?

Wie een werf opstart, denkt al snel in eerste instantie aan de veiligheid binnen de omheining: helmen, valbeveiliging, orde op de werf. Minstens even belangrijk, en vaak minder besproken, is wat er buiten die omheining gebeurt. Een bouwwerf staat zelden helemaal los van de openbare ruimte. Voetgangers, fietsers en buren passeren er dagelijks langs, en ook voor hen gelden concrete veiligheidsverplichtingen.

Werfsignalisatie: meer dan een bord aan de ingang

Zodra een werf een deel van de openbare weg, het voetpad of het fietspad inneemt, gelden er signalisatieverplichtingen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij:

• een stelling die (deels) op het voetpad staat,
• een container of werfketen die een stuk van de rijweg of het fietspad inneemt,
• graafwerken die de doorgang voor voetgangers of fietsers beperken,
• een verhuislift of kraan die tijdelijk de openbare weg gebruikt.

In al deze gevallen ben je verplicht om zelf duidelijke verkeerssignalisatie te plaatsen, volgens een signalisatieplan, en is vaak een signalisatievergunning bij de gemeente of stad nodig. Dat plan moet onder meer de werfzone, de rijrichtingen, de afstand tot het dichtstbijzijnde kruispunt en de doorgangsbreedte voor voetgangers en fietsers correct weergeven. Als richtlijn geldt doorgaans een minimale doorgangsbreedte van 1,5 meter voor een voetpad of fietspad (uitzonderlijk 1,20 meter als de plaatsgesteldheid dat niet toelaat).

Belangrijk om te onthouden: de gemeente of stad plaatst deze signalisatie niet voor jou. Je bent en blijft zelf verantwoordelijk voor het plaatsen én onderhouden ervan, voor de volledige duur van de inname.

De veiligheidscoördinator kijkt ook naar buiten

Wie enkel aan interne werfveiligheid denkt, mist een belangrijk deel van het plaatje. Op elke werf waar meer dan één aannemer actief is, ook als ze niet gelijktijdig aanwezig zijn, moet een veiligheidscoördinator worden aangesteld. Dat is wettelijk vastgelegd in het KB van 25 januari 2001 betreffende tijdelijke of mobiele bouwplaatsen. Zelfstandigen en nutsbedrijven tellen daarbij mee als aannemer.

De veiligheidscoördinator stelt een veiligheids- en gezondheidsplan (V&G-plan) op, zowel tijdens de ontwerpfase als de uitvoeringsfase. Dat plan focust zich uitdrukkelijk niet enkel op de personen die op de werf zelf actief zijn, maar ook op derden: iedereen die zich in de omgeving van de werf bevindt zonder er zelf aan te werken.

Enkele concrete voorbeelden waar dat in de praktijk op neerkomt:

• Een steiger boven het voetpad. Wanneer een steiger over een deel van het voetpad hangt, moet er een veilige, afgeschermde doorgang blijven voor voetgangers, met voldoende hoogte en bescherming tegen vallend materiaal.
• Kraanwerkzaamheden boven de openbare weg. Wanneer een hijszone over een straat, fietspad of tramspoor reikt, moeten er vooraf afspraken zijn met de wegbeheerder of vervoersmaatschappij, en moet duidelijk zijn op welke momenten doorgang wel of niet toegelaten is.
• Vrachtwagens die de werf op- en afrijden. De coördinator kan instructies opleggen aan chauffeurs, bijvoorbeeld om trager te rijden en extra aandacht te hebben voor overstekende schoolkinderen in de buurt.
• Grondwerken die het fietspad onderbreken. Er moet een veilige alternatieve route voorzien worden, met aangepaste signalisatie voor fietsers, gescheiden van het gemotoriseerde verkeer.

Als derden, zoals een wegbeheerder of vervoersmaatschappij, de instructies van de veiligheidscoördinator niet naleven, kan die de bouwheer of hoofdaannemer adviseren om in te grijpen en de werken indien nodig zelfs stil te leggen tot de veiligheid opnieuw gegarandeerd is.

Waarom dit vaak over het hoofd gezien wordt

Werfsignalisatie voor voetgangers en fietsers wordt doorgaans geregeld via de gemeente of stad, terwijl de veiligheidscoördinator wettelijk gezien onder een ander kader (het KB van 25 januari 2001) valt. Het is dus niet ongewoon dat een aannemer of bouwheer beide verplichtingen als twee aparte trajecten ervaart, terwijl ze in de praktijk nauw met elkaar verweven zijn: een correcte signalisatievergunning bij de gemeente vervangt niet de bredere risicobeoordeling die de veiligheidscoördinator voor de directe omgeving van de werf moet maken, en omgekeerd.

Wie beide aspecten vanaf de ontwerpfase samen bekijkt, vermijdt niet alleen boetes of stopzettingen, maar verkleint ook effectief het risico op ongevallen bij voorbijgangers, fietsers en buren.

In het kort

Bronnen: FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (werk.belgie.be), KB van 25 januari 2001 betreffende tijdelijke of mobiele bouwplaatsen, Stad Antwerpen (werfsignalisatie en inname openbaar domein).