Wat is TOTEM? De tool achter het toekomstige M-peil

Het E-peil van je woning komt je waarschijnlijk al wel bekend voor. Maar binnenkort krijgt energieprestatie er een broertje bij, dat niets te maken heeft met verwarming of isolatie, maar met de materialen zelf waaruit je gebouw bestaat. Dat heet het M-peil, en de tool die dit zal berekenen heet TOTEM.

Wat is TOTEM precies?

TOTEM staat voor Tool to Optimise the Total Environmental Impact of Materials. Het is een gratis, online rekentool die de drie Belgische gewesten (Vlaanderen, Wallonië en Brussel) samen ontwikkelden, beschikbaar via totem-building.be. Met TOTEM breng je de milieu-impact van bouwmaterialen in kaart over hun volledige levenscyclus: van de ontginning van grondstoffen, over productie en transport, tot het gebruik, onderhoud en uiteindelijk de afbraak of recyclage.

De berekening gebeurt via een levenscyclusanalyse (LCA), op basis van Europese normen, en gebruikt daarbij Belgische milieuproductverklaringen (EPD's) of generieke gegevens wanneer specifieke productdata ontbreekt. Je stelt je gebouw samen uit bouwelementen (vloeren, muren, daken, funderingen), kiest voor elk element de gebruikte materialen, en TOTEM berekent dan de totale milieu-impact van het gebouw, niet van een los materiaal.

Waarom komt hier nu aandacht voor?

Energieprestatieregelgeving (EPB) bestaat in Vlaanderen al meer dan twee decennia en richt zich vooral op het energieverbruik tijdens het gebruik van een gebouw: verwarming, ventilatie, isolatie. Maar volgens cijfers van de Europese Commissie is de bouwsector verantwoordelijk voor ongeveer 50 procent van het grondstoffenverbruik in Europa en meer dan 35 procent van het afval. De milieu-impact van de materialen zelf blijft in de huidige EPB-regelgeving grotendeels buiten beeld. Daar moet het M-peil verandering in brengen.

Hoe verhoudt het M-peil zich tot het E-peil?

Drie peilen, drie heel verschillende dingen.

1. E-peil: hoeveel energie je gebouw verbruikt tijdens het gebruik.
2. S-peil: hoe goed de schil van je gebouw isoleert.
3. M-peil: de milieu-impact van de materialen waaruit je gebouw is opgebouwd, over de volledige levenscyclus.

Een gebouw kan een uitstekend E-peil hebben en toch een hoge milieu-impact via het M-peil, als er bijvoorbeeld veel materialen met een hoge CO2-voetafdruk in verwerkt zitten. TOTEM is de tool die dat M-peil zal berekenen.

Vanaf wanneer wordt dit verplicht?

De regelgeving is nog in opmaak, maar de krijtlijnen liggen al grotendeels vast.

Vlaanderen moest de herziene Europese gebouwenrichtlijn (EPBD) tegen mei 2026 omzetten in eigen regelgeving, via aanpassingen aan het Materialendecreet en Vlarema. De nationale routekaart voor materiaalprestatie moet ten laatste op 1 januari 2027 vastliggen. Vanaf 2028 wordt de TOTEM-berekening verplicht voor nieuwbouw boven 1.000 vierkante meter, met rapportering op het herziene EPC-Bouw, nog zonder vaste grenswaarden. Vanaf 2030 geldt de verplichting voor alle nieuwbouwwoningen, dan wel met concrete streef- en grenswaarden. Een latere uitbreiding naar grote energetische renovaties wordt onderzocht, maar is nog niet bevestigd.

Wie voert de berekening uit?

Voor de officiële berekening en rapportering komt er een nieuwe erkende rol: de materiaalprestatiedeskundige (MPD). De vergunningaanvrager zal tijdig een MPD moeten aanstellen. Architecten kunnen wel vandaag al, los van enige verplichting, een eigen voorberekening maken in TOTEM om materiaalkeuzes te vergelijken en te optimaliseren. Vakorganisatie NAV (Netwerk Architecten Vlaanderen) raadt architecten aan om hier nu al mee te starten, in plaats van te wachten tot de verplichting ingaat.

In het kort